Zink: de politieagent van ons lichaam.

Zink: de politieagent van ons lichaam.

Dr. Ir. Eric De Maerteleire

Zink is één van de essentiële elementen voor de mens. Zink is een sporenelement, dat wil zeggen, dat we er slechts minieme hoeveelheden van nodig hebben per dag. Een volwassen mens bevat ongeveer 2 gram zink waarvan 65% geconcentreerd is in de spieren en 20% in de botten. Het is aanwezig in alle cellen van het lichaam, waaronder de bijnieren, huid, bepaalde delen van de hersenen, de pancreas, de membranen van het oog, prostaat en spermacellen.

Functies van zink.

Talrijke reacties op celniveau zijn zinkafhankelijk. Zink speelt een belangrijke rol in de groei en de ontwikkeling, de immuunrespons, de neurologische functie en de voortplanting. Zink is nodig voor de aanmaak van testosteron en een tekort aan zink kan leiden tot een verminderde mannelijke vruchtbaarheid, een verminderd libido en een verminderde erectie. Er komen hoge concentraties zink voor in sperma en in de prostaat. Vrouwen met een tekort aan zink kunnen last krijgen van een verstoorde menstruele cyclus. Door de effecten op de immuniteit wordt zink daarom de “politieagent van het lichaam” genoemd.

Zink is ook nodig voor een goede bloedstolling, een goede werking van de schildklierhormonen en het insuline metabolisme. Zink is nodig voor het functioneren van de meeste hormonen en zo ook insuline. Zink zorgt er onder andere voor dat insuline goed wordt opgeslagen in de pancreas en op de juiste momenten vrijkomt. Zink heeft daarnaast ontstekingsremmende effecten en zorgt ervoor dat de moleculen die ontstekingsreacties veroorzaken worden afgevoerd, wat zorgt voor een verhoogde insulinegevoeligheid en gezonde cellen. Een hogere gevoeligheid voor insuline zorgt voor minder diabetes. Zink is belangrijk in de strijd tegen oxidatieve schade en het herstellen van het DNA.

Zink is ook nodig voor het afbreken van koolhydraten, wat van belang is voor mensen met overgewicht en die willen afvallen. Ook voor sporters en mensen die zware arbeid verrichten is zink heel belangrijk. De reden hiervoor is dat zink tussenkomt bij de afscheiding van belangrijke hormonen, essentieel voor de verbeterde prestatie en spierontwikkeling. Ook zorgt voldoende zink in het lichaam voor een optimale stofwisseling en voor meer energie.

Tenslotte speelt zink ook een rol bij de productie van neurotransmitters en de werking van bepaalde hormonen. De productie van dopamine is bijvoorbeeld afhankelijk van de zinkstatus in het lichaam. Dopamine geeft energie en verbetert de stemming. Zink is ook noodzakelijk voor het metabolisme van het hormoon melatonine, dat de slaap verbetert en op zijn beurt weer dopamine reguleert.

Welke zijn de symptomen van zinktekort?

Tekorten leiden tot anorexie, verlies van eetlust en smaakgevoel, zwakkere immuniteit, bloedarmoede, en mogelijk arteriosclerose, kanker, hartfalen, groeiachterstand (kinderen), diabetes en vele andere aandoeningen. Zelfs een mild tekort aan zink gaat gepaard met DNA-schade, wat tot vroegtijdige veroudering leidt.

Een Belgisch onderzoek uit 2001 gaf aan dat 28% van de ziekenhuispatiënten een zinktekort had. In Nederland ligt de zinkinname bij 10 - 16% van de mannelijke bevolking en 5 - 24% van de vrouwelijke bevolking onder de minimum aanbeveling van 9 mg/dag.

Alcohol verhoogt de zinkuitscheiding via de urine. Suiker verhoogt de behoefte aan zink en roken zal de zinkvoorraad uitputten. Ook fosfaten uit frisdranken binden zink. Volgens onderzoek uit 2008 hebben mensen die veel aan sport doen of fysiek zware arbeid verrichten meer kans op zinktekort, evenals mensen die voortdurend onder stress moeten presteren.

Men moet onderscheid maken tussen een ernstig tekort, wat gelukkig niet veel voorkomt in onze maatschappij, en een marginaal tekort, wat wél veel voorkomt, vooral bij senioren.

Wie loopt het risico op een (milde) zinkdeficiëntie?,

  • Te vroeg geboren en kinderen met een laag geboortegewicht
  • Kinderen en adolescenten met onvoldoende inname van zinkrijke voedingsmiddelen (zie verder)
  • Zwangere en lacterende vrouwen, vooral jonge moeders
  • Patiënten die kunstmatig worden gevoed
  • Ondervoede mensen, vooral diegenen die te weinig dierlijke eiwitten opnemen en ook personen lijdend aan anorexia nervosa
  • Personen met ernstige of aanhoudende diarree
  • Personen met malabsorptiesyndromen, waaronder glutenintolerantie (coeliakie) en korte-darm syndroom
  • Personen met inflammatoire darmziekten, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa
  • Alcoholisten en mensen met een alcoholische leverziekte waardoor enerzijds de uitscheiding van zink via de urine is verhoogd en anderzijds de concentratie aan zink in de lever is verlaagd
  • Personen met een chronische nierziekte
  • Personen met sikkelcelanemie (tekort aan vitamine B12).
  • Personen die medicijnen nemen die de intestinale absorptie van zink verminderen dan wel de uitscheiding van zink verhogen of het zinkmetabolisme verstoren.
  • Oudere volwassenen (65 jaar en ouder)
  • Strikte vegetariërs: de nood aan zink kan liefst 50% groter zijn voor strikte vegetariërs want zij eten veel granen en peulvruchten, waarvan geweten is dat deze voedingsmiddelen veel van de stof fytinezuur bevatten die de opname van zink uit de voeding afremt.

Hoe kan men weten of men een tekort aan zink heeft?

Momenteel is er geen gevoelige en specifieke biomerker beschikbaar om een tekort aan zink in het lichaam te detecteren. Lage plasma of serum zinkniveaus worden meestal gebruikt als een biomerker van de zink-status in de bevolkings- en in interventiestudies, maar het meten van zink in het bloedplasma heeft een aantal beperkingen, waaronder een gebrek aan gevoeligheid voor marginale zinkdeficiënties, een verminderde concentratie in het bloed in het geval van ontstekingen en normale schommelingen in de loop van de dag.

Het is daarom beter om op de algemene symptomen te letten van een tekort aan zink. Deze zijn:

  • een veranderd reuk en smaakvermogen;
  • witte vlekjes op de nagels;
  • afwijkingen van huid (acne), slijmvliezen en skelet;
  • het achterblijven van geslachtelijke ontwikkeling en groei (vertraagde groeiontwikkeling);
  • een verminderde afweer tegen infecties, waardoor er regelmatig infecties optreden; ook een hogere frequente van verkoudheden en griep;
  • nachtblindheid;
  • mannen met een tekort aan zink kunnen problemen krijgen met de vruchtbaarheid en het libido; vrouwen met een tekort aan zink kunnen last krijgen van een verstoorde menstruele cyclus;
  • haarverlies, haaruitval;
  • aandachtstoornissen (gebrek aan focus), geheugenproblemen, ADD;
  • slechte of verminderde eetlust;
  • wondjes die langzaam genezen;
  • depressies (vooral bij vrouwen).

Wat zijn de Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheden (ADH)?

De Belgische Hoge Gezondheidsraad raadt de volgende hoeveelheden zink aan voor de verschillende bevolkingsgroepen:

De aanbevelingen voor volwassenen (8 mg/dag voor volwassen vrouwen en 11 mg/dag voor volwassen mannen, voor een absorptierendement uit de voeding van 30%) lijkt voldoende te zijn om zinktekorten tegen te gaan, echter er gaan meer en meer stemmen op om deze hoeveelheden te verhogen naar 15 mg/dag voor beide geslachten en de reden is dat er geen echt goede testen bestaan om een tekort aan zink op te sporen. Er is een verschil tussen tekorten aan zink voorkomen, dan wel aan optimalisatie doen. En het is in deze context dat de waarde van 15 mg/dag naar voor wordt geschoven.

 

Een uitzondering op deze regel zijn mensen ouder dan 50 jaar. De opname van zink uit de voeding neemt af met het ouder worden waardoor de gemiddelde opname uit de voeding voor veel mensen lager ligt dan de aanbevolen waarden. Een verminderde zinkabsorptie verhoogt de kans op ziekten en dit, gecombineerd met het toegenomen gebruik van bepaalde geneesmiddelen, kan gemakkelijk leiden tot een toestand van  milde zinkdeficiëntie bij ouderen. In sommige gevallen kan het zinktekort zelfs vrij ernstig zijn. Men moet hier goed mee opletten daar de gevolgen van (een mild) tekort aan zink het immuunsysteem minder goed doet werken met alle gevolgen van dien.

Er gaan daarom stemmen op dat mensen, ouder dan 50 jaar iedere dag 25 mg zink zouden opnemen via de voeding. Gezien de slechte voedingsgewoonten van veel ouderen is dit weinig waarschijnlijk en daarom zijn supplementen op basis van zink aan te bevelen. Hou echter ook in gedachten dat de maximale opname van zink – via de voeding en via supplementen - de 40 mg/dag niet mag overschrijden.

Welke ziekten of aandoeningen zijn gerelateerd aan een tekort aan zink?

  • Groeiachterstand
  • Vertraagde neurologische en gedragsproblemen bij jonge kinderen
  • Verminderde werking van het immuunsysteem
  • Verhoogde vatbaarheid voor infectieziekten bij kinderen
  • Gestoorde immuunrespons bij ouderen
  • Hogere vatbaarheid voor verkoudheden
  • Hogere kans op de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Parkinson.
  • Verhoogde kans op kanker

Welke zijn de bronnen van zink in de voeding?

Zink is nauw verbonden met eiwitrijk voedsel. Men kan er van uitgaan dat de meeste voedingsmiddelen met een hoog zinkgehalte ook eiwitrijk zijn. De rijkste bronnen zijn schaal- en schelpdieren – met als absolute uitschieter oesters - lever en vlees (rundvlees, lamsvlees, varkensvlees, kalkoen, kip). Zink komt ook voor in zuivelproducten, zoals melk, yoghurt en kaas. Ook komt het voor in pinda's, noten, bonen, cacao (en chocolade), volkoren granen, bruine rijst, aardappelen en pompoenpitten.

De biologische beschikbaarheid (= de mate waarin zink wordt opgenomen door het lichaam) is relatief hoog in vlees, eieren en vis vanwege de relatieve afwezigheid van verbindingen die de zinkabsorptie tegenwerken en de aanwezigheid van zwavelhoudende verbindingen (de aminozuren cysteïne en methionine) die de zinkabsorptie verbeteren. 

Het zink in volkoren producten en in andere plantaardige eiwitten is biologisch minder beschikbaar vanwege hun relatief hoge gehalte aan fytinezuur, een verbinding die de zinkabsorptie afremt. De opneembaarheid van zink uit de voeding varieert tussen de 15 à 40%, naargelang de bron. Mensen die dagelijks zeer veel koffie drinken (7 kopjes of meer per dag) kunnen op termijn ook een tekort aan zink hebben daar koffie (zowel gewone als cafeïnevrije koffie) stoffen bevat (tannines) die zink kunnen complexeren in het maag/darmstelsel zodat het niet goed meer wordt opgenomen.

Voor België zijn er geen cijfers bekend maar nationale enquêtes in de VS schatten dat de gemiddelde opname van zink uit de voeding 9 mg/dag is voor volwassen vrouwen en 13 mg/dag voor volwassen mannen. 

Wat omtrent supplementen van zink?

Een aantal zinksupplementen zijn commercieel verkrijgbaar zoals zinkoxide, zinkacetaat, zinkgluconaat, zinkpicolinaat, zinkcitraat en zinksulfaat. Recent onderzoek toont aan dat zink onder de vorm van zinkgluconaat of zinkcitraat het beste wordt opgenomen in het lichaam. Bij een langdurige behandeling, is het raadzaam om gelijktijdig een supplement van het element koper te nemen in een verhouding zink/koper van 15/1. 

Toxiciteit van zink.

Het belangrijkste nadelige effect van een overmatige opname van zink gedurende lange tijd is koperdeficiëntie. Zinkinnames van 60 mg/dag (50 mg via een supplement en 10 mg extra via de voeding) resulteerden in symptomen van kopergebrek (o.a. bloedarmoede, osteoporose en verminderde weerstand). Om kopergebrek te voorkomen stelde de Amerikaanse Food and Nutrition Board de aanvaardbare bovengrens van inneming voor volwassenen bij 40 mg/dag, met inbegrip van voeding en aanvullende zink via supplementen.

 Samenvatting en praktische aanbevelingen.

  • Zink is een heel belangrijk sporenelement dat nodig is voor de katalytische, structurele en regulerende functies in het lichaam. Door de EFSA werden 18 gezondheidsclaims voor zink goedgekeurd, het hoogste aantal voor een mineraal of sporenelement. Deze claims hebben betrekking op de werking van het immuunsysteem, de synthese van eiwitten in het lichaam, de gezondheid van de huid en de nagels en het behoud van sterke beenderen. Vrij indrukwekkend als men ziet dat slechts 10 claims zijn goedgekeurd voor het element calcium en 12 claims voor het element ijzer.
  • Een tekort aan zink kan een verminderde groei en ontwikkeling bij kinderen veroorzaken, maar tevens zwangerschapscomplicaties, een slecht werkend immuunsysteem en een verhoogde gevoeligheid voor infecties.
  • Zink is vooral belangrijk in het proces van veroudering. Zink is een zeer krachtige antioxidant die het immuunsysteem helpt om onze cellen te beschermen tegen een groot aantal ziektebeelden en vroegtijdige veroudering van het lichaam. Problemen met de huid, de vingernagels, het haar en een hogere gevoeligheid voor ouderdom gerelateerde ziekten kunnen opduiken zoals kanker, hart- en vaatziekten, diabetes, de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Parkinson.
  • Ernstig tekort aan zink is een zeldzame, genetische of verworven aandoening en komt zeer weinig voor in Westerse landen, ook in België. Marginale tekorten aan zink daarentegen komen regelmatig voor en een kwetsbare groep zijn senioren. De reden hiervoor is dat bij het ouder worden de absorptie van zink uit de voeding afneemt en dat veel mensen te weinig voedingsmiddelen eten, rijk aan zink. In eerste instantie zijn dit schaal- en schelpdieren, maar ook sommige vleessoorten (lams-, kalfs- en varkensvlees) en in bepaalde plantaardige producten (bonen, soja, erwten, noten) komt ook behoorlijk wat zink voor.
  • De biologische beschikbaarheid van zink is relatief hoog uit vlees, eieren en vis; zink is minder goed biologisch beschikbaar uit volle granen en peulvruchten als gevolg van de remmende effecten van fytinezuur op de absorptie van de elementen. 
  • De Aanvaardbare Dagelijkse Hoeveelheid (ADH) zink voor volwassen mannen en vrouwen is 11 mg/dag en 8 mg/dag respectievelijk, maar wellicht is dit een onderschatting. Voor veel onderzoekers zou de dagelijkse opname ongeveer 15 mg/dag dienen te bedragen én voor senioren, een kwetsbare groep, zelfs 25 mg/dag. Zink dient in eerste instantie te worden opgenomen uit de voeding, maar voor senioren is een voedingssupplement, waarin zink aanwezig is, aan te bevelen vanaf een leeftijd van 65 jaar. De meest gebruikte concentratie aan zink in deze producten is 10 mg zink (als element, in ionvorm), maar dit komt nogal eens voor onder de vorm van zinkoxide. Het is beter om een product te nemen waarin zink voorkomt onder de vorm van zinkgluconaat of zinkcitraat, omwille van de betere opneembaarheid.
  • Daar een zinktekort een duidelijk effect heeft op het immuunsysteem is, bij vermoedens van een tekort, een korte kuur van zink onder de vorm van een supplement aan te bevelen. Gebruikelijk is dan een opname van 40 mg zink/dag onder de vorm van zinkgluconaat of zinkcitraat en dit gedurende één maand. Het is verstandig om dit te bespreken met de arts, want er kunnen eventueel bijwerkingen zijn. Het is zeker nodig om dit te doen onder toezicht van een arts indien bepaalde medicamenten worden genomen. Immers zink kan de werking van medicamenten verstoren en dat is ook niet de bedoeling. 

Keer terug naar Onze domeinen.      

Domein: 
Gezondheid en voeding
Auteur: 
Dr. Ir. Eric De Maerteleire
Uitgave PLU.IM Magazine: 
Maart 2016