Co-enzym Q10 - Onmisbaar voor een goede gezondheid

 

 

Dr. ir. Eric De Maerteleire

                                      

  • Co-enzym Q10 (CoQ10): weinigen hebben ervan gehoord en toch is het een stof die van levensbelang is voor een algeheel goed functioneren. Zonder zouden we doodgaan. We maken de stof zelf aan in ons lichaam, normaal gesproken mogen dus geen problemen worden verwacht.
  • Of toch? Jawel, de productie van deze molecule vermindert dramatisch bij het verouderen en dat is één van de redenen waarom de kans op ouderdomsgerelateerde ziekten toeneemt. CoQ10 komt ook in de voeding voor, maar de opname ervan is bij velen ondermaats. Dan maar supplementen nemen? Een stand van zaken.

Wat is co-enzym Q10 en wat is zijn rol in ons lichaam?

Het menselijk lichaam heeft, zoals alles wat leeft in de natuur, voldoende energie nodig om goed te kunnen functioneren. Deze energie halen we uit de voeding en de productie ervan gebeurt in iedere lichaamscel, meer bepaald in kleine orgaantjes binnenin de cel, die men mitochondriën noemt (zie foto). Een meercellig organisme (eukaryoot) kan honderden tot duizenden van deze organellen in elke cel bevatten – het aantal kan variëren tussen soorten maar ook tussen weefseltypes. Hoe dit proces verloopt zal hier niet worden uitgelegd, maar de stof die we uiteindelijk maken en die ons energie geeft draagt de naam adenosinetrifosfaat, beter gekend onder de afkorting ATP. 95% van alle energie die wij nodig hebben komt van ATP. Zonder ATP kunnen we dus niet leven.

Bij de productie van ATP maakt ons lichaam gebruik van een heel bijzondere molecule die men de naam co-enzym Q10 heeft gegeven en die zich in het binnenste membraan van de mitochondriën bevindt. Al heel snel na zijn ontdekking werd duidelijk dat zonder voldoende CoQ10 het lichaam niet goed functioneert. Aangezien de meeste cellulaire functies afhankelijk zijn van een adequate toevoer van ATP, is CoQ10 essentieel voor de gezondheid van vrijwel alle menselijke weefsels en organen. Vele wetenschappers zijn de mening toegedaan dat de verminderde productie van deze stof mede aan de basis ligt van een grotere gevoeligheid voor een aantal ouderdomsgerelateerde ziekten,, inclusief veroudering zelf. CoQ10 is alomtegenwoordig in menselijke weefsels, hoewel het niveau ervan varieert. Het niveau van CoQ10 is het hoogst in organen met hoge stofwisselingssnelheden zoals het hart, de nieren en de lever waar het functioneert als een energieoverdrachtmolecule.

In ons lichaam is CoQ10 onder twee vormen aanwezig: ubichinon, de geoxideerde vorm, en ubichinol, de gereduceerde vorm – beide vormen zijn steeds naast elkaar aanwezig in iedere cel en worden in elkaar omgezet. De omzetting van ubichinon in ubichinol en omgekeerd gebeurt duizenden keren per seconde in de mitochondriën. Ubichinon komt vooral tussen in het genereren van ATP, terwijl ubichinol vooral een rol speelt als antioxidant. Afhankelijk van of CoQ10 zich in het bloed en de lymfe bevindt of in de mitochondriën van de cellen, verschuift het naar de vorm die nodig is in iedere specifieke situatie.

CoQ10 is dus ook een zeer sterk antioxidant en beschermt ons lichaam tegen de schade die ontstaat door de (over)productie van vrije radicalen (in het Engels ‘reactive oxygen species’ of ROS). Daar CoQ10 in vet oplost beschermt het vooral de vetten in ons lichaam (rijkelijk aanwezig in weefsels en membranen) tegen oxidatie. In veel ziektebeelden die verband houden met een verhoogde productie van vrije radicalen neemt de concentratie van  CoQ10 in het menselijk lichaam af, met als gevolg dat ook de energieproductie begint te falen en de cellen minder goed werken. Overproductie van vrije radicalen komt heel veel voor, bijvoorbeeld bij ontstekingen en wanneer we een serieuze inspanning leveren (sporters).

Kortstondige inspanningen en een kortstondige productie van ROS kunnen we perfect aan, maar wanneer de productie van ROS constant hoog is en chronisch wordt zitten we met een probleem. Wij zijn immers gewapend tegen te hoge gehalten aan ROS door de aanmaak van lichaamseigen antioxidanten, waaronder CoQ10, en door de opname van sterke antioxidanten via de voeding, zoals vitamine C en E, bètacaroteen en een serie polyfenolen die in een grote verscheidenheid van voedingsmiddelen (vooral planten) aanwezig is. Problemen ontstaan wanneer primo de lichaamseigen productie van antioxidanten afneemt, inclusief CoQ10, secundo de opname van externe antioxidanten via de voeding onvoldoende is én tertio wanneer we onder chronische druk staan waardoor de gevormde ROS voortdurend pieken. CoQ10 kan dus helpen bij het bestrijden van vrije radicalen die verantwoordelijk zijn voor cel- en DNA-schade.  

CoQ10 speelt ook een belangrijke rol in het stimuleren van het immuunsysteem en de fysieke prestaties, aangezien weefsels en cellen die betrokken zijn bij de immuunfunctie in hoge mate afhankelijk zijn van energie en daarom een adequate toevoer van CoQ10 nodig hebben voor een optimale werking.

Samengevat: CoQ10 stuurt de energieproductie, werkt als antioxidant tegen de schadelijke werking van vrije radicalen en stimuleert het immuunsysteem.

Is er een probleem met CoQ10?

Wanneer we jong zijn, en onder normale omstandigheden, maken we zelf voldoende CoQ10 aan om in onze behoefte te voorzien. Er kunnen evenwel tekorten aan CoQ10 optreden en deze zijn het gevolg van:

  • Het verouderingsproces: naarmate het lichaam ouder wordt, produceert het minder CoQ10 (zie verder).
  • Een voedingsdeficiëntie:  het lichaam heeft zeven vitamines nodig (de B-vitamines B2, B3, B5, B6, B11, B12 en vitamine C) om CoQ10 te kunnen aanmaken. Mensen met tekorten aan één of meerdere van deze vitamines – een fenomeen dat veel voorkomt bij senioren – produceren te weinig CoQ10.
  • Uitputting als gevolg van de inname van bepaalde medicijnen: het lichaam kan CoQ10 verliezen als gevolg van de inname van bepaalde geneesmiddelen, zoals bijvoorbeeld metformine – een medicament dat heel veel wordt gebruikt door mensen met diabetes.
  • Verhoogde nood aan CoQ10: dit kan het gevolg zijn van een ziekte, chronische stress of zware fysieke inspanningen (bijvoorbeeld, sporters).
  • Genetische defecten: dergelijke defecten (men spreekt van primaire CoQ10-deficiëntie) kunnen de oorzaak zijn dat het lichaam op natuurlijke wijze te weinig CoQ10 synthetiseert.

Veruit de voornaamste factor is het verouderingsproces. Naarmate we ouder worden neemt onze lichaamseigen productie van CoQ10 af. Zo is het CoQ10 gehalte in hartweefsel van iemand van 80 jaar oud maar 43% meer van het gehalte wanneer die persoon 20 jaar oud was (zie figuur hieronder). Bovendien gaat deze daling ook gepaard met een toename van oxidatieve stress, met dus een verhoogde productie van vrije radicalen en met een minder goed functioneren van de mitochondriën. Er treden dus problemen op wanneer we verouderen, maar de vraag is: kunnen we hier iets aan doen?

Het antwoord is ja en wel op drie manieren: oxidatieve stress verminderen, de voeding aanpassen en het nemen van geschikte supplementen van CoQ10. Maar laten we eerst eens kijken wat de rol is van CoQ10 bij een aantal aandoeningen.

Gezondheidsvoordelen van CoQ10

Vermindering van hart- en vaatziekten – Hart en vaatziekten staan nog steeds op de eerste plaats van aandoeningen in de westerse wereld, ook in België. Daar CoQ10 onontbeerlijk is voor een goed functioneren van de hartspier laten tekorten zich al snel gevoelen: meer kans op hartritmestoornissen, hartfalen, angina pectoris, cardiomyopathie en hartinfarcten. Verschillende goed opgezette studies laten een gunstig verband zien tussen het toedienen van CoQ10-supplementen en deze aandoeningen en dit zowel preventief als therapeutisch. CoQ10 verlaagt ook het gehalte aan LDL-cholesterol – de zogezegde ‘slechte’ cholesterol – maar verhoogt de concentratie van de HDL-cholesterol, de ‘goede’. Bovendien remt CoQ10 de oxidatie af van de LDL-cholesterol zodanig dat het risico op atherosclerose en de vorming van gevaarlijke plaques in de slagaders afneemt.

Wat is het verband tussen statinegebruik en CoQ10?

Wanneer mensen statines krijgen toegediend van de arts om de totale cholesterol te doen dalen neemt de concentratie van CoQ10 in het bloed en in de spieren af. Het gevolg van deze lagere waarden is een minder goed functioneren van de mitochondriën, een minder goede werking van de spieren en dus het ontstaan van spierpijnen (myopathie). Nogal wat mensen die statines nemen hebben hier last van, maar lang niet iedereen. De leeftijd speelt hier blijkbaar ook een rol in en zelfs het soort statine dat wordt toegediend. Wanneer mensen heel actief zijn én statines nemen dan kunnen de spieren ook sneller worden uitgeput aan CoQ10, door de hogere nood aan ATP in de cellen. Er treedt dan ook sneller spierpijn op. Amerikaans onderzoek vond dat van de groep mensen die zij volgden en die statines kregen toegediend 11% last had van spierpijnen.

Om de cardiovasculaire gezondheid te verbeteren en de negatieve effecten van statines te helpen bestrijden kunnen supplementen van CoQ10 worden toegediend, liefst in combinatie met het sporenelement selenium (zie verder).

Stimulatie van het immuunsysteem -
Daar CoQ10 de cellen beter laat functioneren heeft dit ook een effect op het immuunsysteem. Nogal wat senioren hebben een lage weerstand, wat aanleiding geeft tot allerlei (ouderdoms)kwalen.

Op dezelfde manier als de hartspiercellen, hebben de witte bloedcellen (lymfocyten), die verantwoordelijk zijn voor reacties van het immuunsysteem op binnenvallende bacteriën en virussen, energie nodig. De natural killer (NK)-cellen, de B-cellen die specifieke antilichamen aanmaken tegen gevaarlijke indringers, de T-cellen die de binnenvallende bacteriën en virussen doden, ze hebben allemaal energie nodig om te doen wat zij doen. En voor dat energieproces hebben ze  CoQ10 nodig op vrijwel dezelfde manier als de hartspiercellen CoQ10 nodig hebben.

Er zijn een aantal studies gepubliceerd die laten zien dat suppletie met CoQ10 de werking van de macrofagen in ons bloed – dit zijn cellen die schadelijke indringers en cellen opruimen – verbetert. Onderzoekers van het Massachusetts General Hospital in Boston rapporteren het geval van een vierjarig meisje dat aan steeds terugkerende infecties leed en die opmerkelijk verbeterde na een behandeling met CoQ10.

Diabetes – Het toedienen van supplementen van CoQ10 heeft een gunstig effect op het metabool syndroom en alle hiermee verband houdende aandoeningen, zoals bijvoorbeeld diabetes type 2. In verschillende studies werd gezien dat CoQ10 helpt bij het regelen van een verhoogde bloeddruk, de gevoeligheid voor insuline verhoogt en de ‘vetten’ in het bloed, de triglyceriden doet dalen. Resultaten van een studie uit 2002 suggereren dat CoQ10 de bloeddruk en glycemische controle op de lange termijn bij patiënten met type 2-diabetes kan verbeteren.

In welke voedingsmiddelen treft men CoQ10 aan?

CoQ10 zit van nature uit in vette vissoorten zoals sardienen (= voornaamste bron), makreel, zalm, ansjovis en haring, runds-, varkens- en kippenvlees, lever(producten), olijfolie, kaas, noten, broccoli, spinazie en volkorenproducten. Er wordt geschat dat de voeding voor ongeveer 25% bijdraagt aan de plasma CoQ10-concentratie. Er zijn momenteel geen specifieke aanbevelingen van het Europees voedselagentschap EFSA m.b.t. de inname CoQ10 via de voeding. Het punt is dat we via een normale evenwichtige voeding de achteruitgang van de lichaamseigen aanmaak van  CoQ10 niet kunnen compenseren. Tekorten aan CoQ10 komen dus veel voor. Via de voeding komt men in de westerse wereld slechts aan 3 à 6 mg/dag en in België ligt de gemiddelde opname op amper 3.5 mg/dag. Maar er is nog een andere optie zoals een supplement nemen op basis van deze stof.

Kan men CoQ10 ook als supplement nemen?

Het meest gebruikt is ubichinon en met deze vorm zijn ook de meeste onderzoeken uitgevoerd. De vorm ubichinol is iets beter opneembaar in het darmstelsel, maar de biologische beschikbaarheid van beide vormen hangt af van de formulering van het product én de fysische toestand van de persoon die het supplement neemt,. Welke vorm men ook neemt, alles is opgenomen binnen een periode van vier uur. Om serieuze tekorten aan te vullen zijn hoeveelheden rond de 200 à 300 mg per dag nodig gedurende een drietal weken, waarna een onderhoudsdosis van 20 à 30 mg meestal voldoende is.

Voor zeer actieve personen, mensen die onder grote stress staan of voor mensen met hartproblemen is een dagelijkse dosis van 100 mg/dag meer aangewezen. De maximale dosis die door de Hoge Gezondheidsraad en door instanties in Italië en Spanje wordt geadviseerd is 200 mg/dag. In de VS en Australië zijn doses tot 300 mg/dag toegestaan.

Neem  CoQ10 altijd samen met (vetrijke) voeding omdat dan de absorptie een  factor 3 hoger ligt dan ingenomen, los van de voeding.

Nog een tip: neem ubichinon altijd tezamen met het sporenelement selenium. Een goed uitgevoerde Zweedse studie toont aan dat de combinatie van  CoQ10 en selenium het aantal hartgerelateerde sterfgevallen met meer dan de helft doet dalen. In deze studie werd een combinatie gebruikt  van gistpillen, bevattende 200 µg selenium (selenomethionine is een goede variant), en 200 mg  CoQ10. De onderzoekers stelden vast dat de levenskwaliteit van de senioren  (tussen 70 en 88 jaar oud) opmerkelijk beter was op het einde van de studieperiode dan van een vergelijkbare groep die deze supplementen niet nam. Een andere optie is verrijkte producten eten waaraan  CoQ10 is toegevoegd ofwel bepaalde sport- en energiedranken drinken. Het gehalte  CoQ10 wordt steeds duidelijk vermeld op het etiket. Door dit te doen wordt het verlies aan  CoQ10 bij het verouderen op een gemakkelijke manier tegengegaan.

Moet ik CoQ10 nemen?

De Belgische Hoge Gezondheidsraad heeft zich uitgesproken over het gebruik van supplementen van CoQ10 en vindt dat deze niet nodig zijn voor gezonde mensen. Het wetenschappelijk bewijs voor het effect van CoQ10 m.b.t. sommige aandoeningen is volgens de Raad dun en verder onderzoek is nog nodig.

Maar toch kunnen vele mensen, vooral senioren, baat hebben bij CoQ10, maar er zijn wel enkele factoren waar u eerst rekening mee moet houden zoals uw leeftijd, bestaande aandoeningen of gezondheidsproblemen die u mogelijk ervaart en de hoeveelheid CoQ10 die u in uw lichaam heeft. Als u niet zeker weet of u de CoQ10-waarden van uw lichaam moet verhogen of niet, neem dan contact op met uw arts en laat een bloedstaal nemen: een  CoQ10 gehalte van 1000 µg/liter bloed wordt als veilig beschouwd en 2000 µg/liter wordt als therapeutische waarde naarvoor geschoven. Voor mensen met hartproblemen ligt dit zelfs best hoger dan 3000 µg/liter. Het verhogen van de CoQ10-inname kan dus een goede beslissing zijn, vooral als men erop gebrand is de algehele gezondheid te verbeteren.

Is CoQ10 veilig?

Een veiligheidsbeoordeling van 2008 over CoQ10, gepubliceerd in het tijdschrift Biofactors, stelde dat CoQ10 veilig is voor gebruik als voedingssupplement. Een persoon van 60 kg zou dagelijks 720 mg CoQ10 mogen opnemen, zonder enig toxisch effect te ervaren en dit komt in de praktijk uiteraard nooit voor.

Van CoQ10 is bekend dat het kan interfereren met de werking van bepaalde medicijnen, zoals sommige chemotherapeutica (bijvoorbeeld adriamycine), bloeddrukmedicatie, bloedverdunners, bètablokkers, enz. Het is dus ten sterkste aan te raden, vooraleer CoQ10 supplementen te nemen, om hierover de mening te vragen van de arts in het geval u bepaalde medicamenten neemt. Het omgekeerde kan ook gebeuren: bepaalde geneesmiddelen kunnen de lichaamseigen aanmaak van  CoQ10 verlagen met ongewenste gevolgen van dien. Enkele voorbeelden:

  • Statines om de cholesterol te verlagen;
  • Fibrinezuurderivaten tegen te hoge triglyceriden;
  • Bètablokkers tegen het verlagen van de hartslag en de bloeddruk;
  • Tricyclische antidepressiva

Conclusies en praktische aanbevelingen.

  • CoQ10 is goed voor de lichaamscellen, omdat het essentieel is voor de productie van energie, waardoor het van vitaal belang is voor een goede gezondheid, een hoog energieniveau en een verbeterde algemene levenskwaliteit.
  • We maken zelf CoQ10 aan in ons lichaam. Normaal gezien is er geen nood aan het nemen supplementen van CoQ10. Er zijn evenwel omstandigheden waarbij de productie van CoQ10 laag is (stress, medicatie, zware inspanningen, …).Maar de voornaamste reden van een tekort aan CoQ10 is het verouderen zelf.
  • CoQ10 komt van nature uit in de voeding voor en we moeten daarom voldoende van de volgende producten eten: vette vis, vlees, lever(producten), volkorenproducten, spinazie, broccoli, …
  • Maar zelfs bij een aangepaste voeding halen sommige mensen (en doelgroepen) niet een optimale concentratie CoQ10 in bloed, organen en spieren. Supplementen zijn dan aangewezen.
  • Het meeste baat bij het nemen van supplementen hebben senioren in het algemeen en mensen met congestief hartfalen, waarbij het bloed niet goed meer wordt rondgepompt.
  • Voor een onderhoudsdosis is 30 à 50 mg/dag voldoende. Maar er zijn omstandigheden dat doses van 100 tot 300 mg/dag meer aangewezen zijn. Neem CoQ10 supplementen bij voorkeur tezamen met het sporenelement selenium en altijd in aanwezigheid van wat vet – bijvoorbeeld een soeplepel olijfolie – omdat dan de absorptie merkelijk verbetert. Selenium is apart te verkrijgen als supplement, koop een product dat 200µg selenium bevat (bij voorkeur als selenomethionine) in de apotheken.
  • Het maakt weinig uit of de supplementvorm ubichinon dan wel ubichinol is. Beide vormen zijn goed, maar ubichinol is duurder en minder stabiel dan ubichinon. Welke vorm men ook neemt, alle coQ10 is opgenomen in het bloed binnen een tijdsspanne van 4 uur.
  • Sommige mensen die medicatie nemen moeten opletten met de opname van CoQ10-supplementen. Er kan verstoring zijn van de werking van bepaalde medicamenten. Daarom altijd eerst een arts raadplegen. Het omgekeerde gebeurt ook: sommige medicamenten kunnen de productie van CoQ10 in ons lichaam afremmen, zodat op termijn tekorten ontstaan. Een fenomeen dat veel voorkomt bij senioren.
  • Mensen die statines nemen, om de cholesterol te verlagen, kunnen spierpijnen ervaren. Dit kan in de meeste gevallen worden opgelost door het nemen van een CoQ10-supplement. Praat erover met uw arts.
  • Ondanks de vele toepassingen en voordelen, onthoud dat CoQ10 geen wondermiddel is dat op magische wijze alle kwalen geneest. Het moet altijd bedoeld zijn als aanvulling op een gezonde levensstijl die gebaseerd is op een goed voedingspatroon, regelmatig bewegen en niet roken.

 

Keer terug naar Onze domeinen.             

Domein: 
Gezondheid en voeding
Auteur: 
Dr. Ir. Eric DE MAERTELEIRE
Uitgave PLU.IM Magazine: 
Maart 2019