Is er een probleem met vitamine B12?

 

                                       Dr.Ir. Eric DE MAERTELEIRE                    

Om gezond te zijn heeft de mens een aantal mineralen, sporenelementen en vitamines nodig. Eén van de vitamines die tegenwoordig in het brandpunt van het wetenschappelijk onderzoek staat is vitamine B12. Waarom? Omdat gebleken is dat heel wat mensen in de Westerse samenleving tekorten vertonen aan dit belangrijk element die leiden tot een aantal ongemakken en reële aandoeningen, maar waarvan de symptomen niet direct worden gelinkt aan een tekort aan vitamine B12. Tot de kwetsbare groepen behoren o.a. senioren, vegetariërs en veganisten, zwangere vrouwen en mensen die een bariatrische ingreep hebben ondergaan, zoals een maagverkleining of bepaalde overbruggingen.

Hoog tijd dus om eens een stand van zaken op te maken omtrent dit levensnoodzakelijk, maar dikwijls onderkend vitamine.

 

Wat is vitamine B12 en wat doet het?

Vitamine B12 is één van de negen wateroplosbare vitamines (8 vitamines van het B-complex en vitamine C) en is essentieel voor de mens. Het wordt ook soms cobalamine genoemd omdat in de kern van de ingewikkelde molecule zich een cobaltatoom bevindt. Zonder voldoende aanvoer van vitamine B12 kunnen we niet overleven, het is dus essentieel voor de instandhouding van een goede gezondheid. Wegens zijn rode kleur wordt het wel eens de “rode vitamine” genoemd.

Vitamine B12 vervult allerlei belangrijke functies in cellulaire processen. Cobalamine is essentieel voor de groei, de celdeling, het goed functioneren van alle lichaamscellen en de neurologische ontwikkeling en werking. Het is essentieel voor de synthese van DNA en RNA. Snel delende cellen hebben hierdoor het eerst last van een tekort, zoals bij de bloedvorming (rode bloedcellen), darmwand bekleding (epitheel), bekleding van de vagina, oppervlakte van de tong en het mondslijmvlies.

Vitamine B12 is ook essentieel bij de vorming van rode bloedcellen, het metabolisme van koolhydraten, vetten en eiwitten en de aanmaak van myeline. Myeline is een stof die een soort beschermende huls vormt rond bepaalde zenuwvezels. De aantasting van de myeline doet neurologische klachten ontstaan en kan ook problemen geven met de cognitieve hersenfuncties, leidend to ernstige psychische klachten.

Vitamine B12 houdt, samen met vitamine B11 en vitamine B6, de concentratie aan homocysteïne in het bloed laag. Wanneer deze stof zich opstapelt verhoogt het risico op hart- en vaatziekten, beroertes en verschillende kankers en zou ook het risico op de ziekte van Parkinson en Alzheimer toenemen. Verder voorkomt vitamine B12 het ontstaan van een vorm van bloedarmoede die men megaloblastaire anemie (of pernicieuze anemie of de ziekte van Addison-Biermer) noemt, een aandoening die wordt veroorzaakt door een meestal genetisch bepaalde auto-immuunziekte (auto-immuun gastritis).

Wanneer we vitamine B12 uit de voeding willen opnemen zijn twee belangrijke stappen nodig voor een goede absorptie.

  1. Vitamine B12 komt in de voeding voor gebonden aan een eiwit en moet vooreerst hiervan worden losgemaakt. Dit gebeurt in de maag door het maagzuur (zoutzuur) en het enzym pepsine.
  2. Daarna wordt dit vitamine in het basische milieu van de dunne darm gebonden aan een eiwit dat door de maagwand wordt aangemaakt: de intrinsieke factor. Dit complex wordt dan gebonden aan specifieke receptoren in de dunne darm en via de enterocyten in circulatie gebracht.

Mensen die dus te weinig zoutzuur aanmaken (bijvoorbeeld personen die maagzuurremmers nemen) of die te weinig van de intrinsieke factor aanmaken kunnen na verloop van tijd te maken krijgen met (ernstige) vitamine B12-deficiënties.

Na opname kan een hoeveelheid vitamine B12 in het lichaam worden opgeslagen vooral in de lever maar ook in de pancreas, het hart en de hersenen. Dit gebeurt ook bij dieren, vandaar dat leverproducten zo rijk zijn aan vitamine B12.

Welke zijn de voornaamste symptomen van een tekort aan vitamine B12?

Een tekort aan vitamine B12 veroorzaakt de volgende algemene symptomen: vermoeidheid, zwakte, kortademigheid, misselijkheid, constipatie, flatulentie, verlies van eetlust en gewichtsverlies. Het kan ook leiden tot neurologische symptomen: tintelingen en gevoelloosheid in de ledematen (paresthesie), moeite met lopen, stemmingsstoornissen, geheugenverlies en dementie.

Een vitamine B12-deficiëntie kan dus problemen geven bij tal van lichamelijke processen en een scala aan klachten geven. Klachten die bovendien per persoon nogal kunnen verschillen. Het spreekt vanzelf dat, wanneer men vermoedt dat er probleem zou kunnen zijn met vitamine B12, men een arts dient te consulteren die na de diagnose zal overgaan tot een behandeling. Daarbij is het belangrijk de arts te informeren over de eventuele supplementen die men neemt op eigen houtje.

Wanneer men zich houdt aan een goed voedingspatroon (zie de Actieve Voedingsdriehoek) én er geen factoren aanwezig zijn die de opname van vitamine B12, kunnen verstoren, zijn er normaal gezien bij de doorsnee Belg geen tekorten aan vitamine B12 te verwachten.

Maar bepaalde groepen binnen de bevolking moeten extra aandacht besteden aan de opname van vitamine B12 o.a. senioren, vegetariërs en veganisten, bariatrische patiënten en zwangere vrouwen (zie verder).

Hoeveel vitamine B12 hebben we nodig?

In onderstaande tabel staan de behoeften aan vitamine B12 per doelgroep volgens de Belgische Hoge Gezondheidsraad. In de derde kolom staan de aanbevelingen voor Nederland, die over het algemeen hoger zijn dan de aanbevelingen in België, in de meeste gevallen zelfs het dubbele. Ook in de Verenigde Staten liggen de hoeveelheden hoger dan in België: voor volwassenen bedraagt dit bijvoorbeeld 2.4 µg vitamine B12 per dag. (µg = microgram = 1 miljoenste van een gram)

Uit een aantal studies blijkt dat een vrij groot aantal mensen een chronisch tekort vertoont van vitamine B12 en dat dit cijfer wellicht nog zou oplopen indien men de richtwaarden voor het gehalte aan vitamine B12 in het bloed zou optrekken. Vele onderzoekers pleiten hiervoor, vandaar de aanbevelingen om méér voedingsmiddelen, rijk aan vitamine B12, in de dagelijkse voeding op te nemen.

 

Welke zijn de voornaamste bronnen van vitamine B12?

Vitamine B12 komt vrijwel alleen in dierlijke producten voor. Het komt daar in terecht via bacteriën die in of op het dier of de vis of het schaaldier aanwezig zijn. De belangrijkste voedingsbronnen zijn orgaanvlees, vlees, schaal- en schelpdieren, vis, melkproducten en eieren. Zuivelproducten bevatten relatief gezien niet zoveel vitamine B12 maar het is goed opneembaar en, gezien de meeste mensen veel zuivelproducten consumeren, een belangrijke bron.

De absorptie van vitamine B12 uit de voeding varieert naargelang de concentratie ervan. Bij lage concentraties (bijvoorbeeld kipfilet) ligt dit rond 65%, maar bij hoge concentraties kan dit dalen tot 8%. Bij een aanvoer van ongeveer 1.5 à 2 µg vitamine B12 per maaltijd treedt er een verzadiging op van de intestinale absorptie. De beperkende factor is de hoeveelheid “intrinsieke factor” die beschikbaar is voor absorptie. Dit betekent praktisch gezien dat van een maaltijd rijk aan vitamine B12 slechts een beperkte hoeveelheid zal worden opgenomen en dat het veel interessanter is om de consumptie van voedingsmiddelen, rijk aan vitamine B12, te spreiden over de loop van de dag.

Tijdens de bereiding is er altijd een verlies aan vitamine B12: ongeveer 33% bij het opwarmen van vlees en vleeswaren en 30 tot 50% bij het opwarmen van melk. Het pasteuriseren en een UHT-behandeling van melk doet ongeveer 5 tot 10% van de hoeveelheid vitamine B12 verloren gaan.

In onderstaande tabel is het gehalte aan vitamine B12 in een aantal voedingsmiddelen terug te vinden.

*: 1 µg = 1 microgram = 1 miljoenste van een gram

Wie heeft een verhoogd risico op een tekort aan vitamine B12?

 Senioren.

Naarmate men ouder wordt vermindert de capaciteit om vitamine B12 uit de voeding te absorberen. Als men hier geen aandacht voor heeft kan dit leiden tot het voedingscobalamine-malabsorptiesyndroom. Dit syndroom heeft als kenmerken: een mild vitamine B12-tekort, een verminderde voorraad in het lichaam (vooral in de lever) en een aantal metabole stoornissen.

De voornaamste oorzaak van dit syndroom is een verminderde productie van maagzuur, wat men noemt atrofische gastritis. Dit komt vooral veel voor bij mensen die bepaalde medicamenten nemen. Histamine H2-receptorantagonisten onderdrukken de vrijstelling van maagzuur waardoor de absorptie van vitamine B12 afneemt, maar het zijn vooral de protonpompinhibitoren die zowel de maagzuurproductie als de afscheiding van het enzym pepsine remmen, die tot reële tekorten aan vitamine B12 kunnen leiden. Belangrijk om op te merken is dat deze geneesmiddelen geen effect hebben op de absorptie van vitamine B12 uit supplementen omdat deze vorm niet gebonden is aan eiwitten.

De laatste resultaten van de bekende Amerikaanse “U.S. Framingham Study” tonen aan dat 1 op 4 volwassen Amerikanen een tekort heeft aan vitamine B12. Voor België schat men dat ongeveer 2% van de ouderen, met een gemiddelde leeftijd tussen 70 en 80 jaar, een pernicieuze anemie ontwikkelt. Dit is dan de wijten aan ofwel een gestoorde opname van vitamine B12 door een te geringe afscheiding van de intrinsieke factor in de maag ofwel door aandoeningen van de dunne darm (ziekte van Crohn, glutenintolerantie), door genetische mutaties of door bariatrische heelkunde.

Veganisten en vegetariërs.

Vitamine B12 komt van natuur voor in dierlijke producten, vandaar dat strikte vegetariërs en zeker veganisten (dat zijn mensen die niets van dierlijke producten eten) aangewezen zijn op supplementen van vitamine B12 om gezond te blijven. Vegetariërs die melk en melk producten gebruiken moeten dit in voldoende mate doen - zie de Actieve Voedingsdriehoek: 3 à 4 glazen melk (vol, halfvol, afgeroomd), aangevuld met 1 tot 2 sneetjes kaas van 30 gram - anders krijgen ze toch onvoldoende vitamine B12 innen. Het probleem is vrij prangend voor zuigelingen die borstvoeding krijgen van een veganistische moeder, daar de lichaamsreserve reeds vrij laag is van bij de geboorte.

Zwangere en zogende vrouwen.

Gedurende de zwangerschap gaan meer wateroplosbare vitamines verloren via de urine. Hier moet voldoende aandacht worden aan besteed. Een vitamine B12-tekort van de moeder tijdens de zwangerschap is geassocieerd met een verhoogd risico op neuraalbuisdefecten (spina bifida of open ruggetje), insulineresistentie, storingen in de ontwikkeling van het zenuwstelsel en later een verhoogde kans op bepaalde kankers bij het kind.

Er worden dikwijls tekorten vastgesteld van vitamine B12 bij zwangere vrouwen, vandaar dat de enige goede handelswijze erin bestaat dat de vrouw, reeds van voor de zwangerschap begint – eigenlijk al van bij de conceptie – ervoor zorgt dat voldoende vitamine B12 in het lichaam aanwezig is. Het is aan te bevelen dat iedere vrouw die een kinderwens heeft zich hierop laat screenen bij de begin van de zwangerschap en beter nog zelfs enige tijd daarvoor.

Bariatrische patiënten.

Bariatrische chirurgie wordt toegepast op mensen die zwaar obees zijn. Het gaat over ingrepen als maagverkleiningen, overbrugging van de dunne darm en andere technieken.

Mensen die een operatie aan de maag of aan de dunne darm hebben ondergaan lopen risico op een tekort. De redenen liggen voor de hand:

  • Er wordt te weinig dierlijk voedsel gegeten waardoor te weinig natuurlijk vitamine B12 aanwezig is de voeding.
  • Door een verkleining van de maag en/of allerlei overbruggingen wordt de secretie beperkt van maagzuur, pepsine en intrinsieke factor waardoor de absorptie van vitamine B12 ernstig wordt verstoord.

In vele gevallen zijn deze mensen hun leven lang aangewezen op intramusculaire injecties van vitamine B12. Door de slechte absorptie voldoet de orale opname van vitamine B12, via voedingssupplementen, voor deze mensen niet.

Bestaat er een wisselwerking tussen vitamine B12 en medicatie?

Ja. Vitamine B12 kan interfereren met medicijnen die u neemt, en in sommige gevallen, kunnen medicijnen de vitamine B12-spiegels verlagen in het lichaam. Hier volgen enkele voorbeelden van geneesmiddelen die kunnen interfereren met de absorptie en/of de efficiëntie van vitamine B12:

  • Chloramfenicol, een antibioticum.
  • Protonpompremmers die worden gebruikt om zure reflux te behandelen.
  • Histamine H2-receptorantagonisten, gebruikt bij zuurbranden en maagzweren. 
  • Metformine, een geneesmiddel gebruikt voor de behandeling van diabetes.
  • Van anti-epileptica is aangetoond dat ze interfereren met vitamine B12 en vitamine B11 (foliumzuur) ,.

Vertel uw arts altijd over de geneesmiddelen die u neemt zodat hij/zij kan nagaan of die geneesmiddelen kunnen interfereren met uw recept van vitamine B12 en of er problemen kunnen rijzen van absorptie, efficiëntie of afbraak in het lichaam van zowel het vitamine B12 en/of het geneesmiddel.

 

Hoe wordt een tekort aan vitamine B12 vastgesteld?

Dit is het specifieke domein van de arts, maar toch is het goed om zelf attent te zijn op een aantal symptomen die kunnen opduiken. Wanneer u vaststelt dat één of meerdere van de hierboven geciteerde symptomen lang aanhouden is het verstandig om hierover een arts aan te spreken.

Samenvatting.

  1. Vitamine B12 is een heel belangrijk vitamine dat alleen maar in dierlijke producten voorkomt (vlees, vis, schaal- en schelpdieren, zuivelproducten, eieren) in een vorm die goed opneembaar is. Vitamine B12 speelt een rol bij de vorming van rode bloedcellen, zorgt voor een goede werking van het zenuwstelsel en is een essentiële factor voor de groei.
  2. Bij een normaal en evenwichtig voedingspatroon – zie de Actieve Voedingsdriehoek – mag normaliter geen tekort aan vitamine B12 worden verwacht. Er zijn echter uitzonderingen op deze regel o.a. senioren, vegetariërs en veganisten, zwangere en lacterende vrouwen en mensen die een bariatrische ingreep hebben ondergaan. Het is bovendien duidelijk dat, buiten deze kwetsbare groepen, mensen die een ongezond voedingspatroon hebben na verloop van tijd ook een tekort aan vitamine B12 kunnen hebben. De Westerse voedingsgewoonten wakkeren dit aan en de kans op tekorten loeren altijd om de hoek. Ook overmatig alcoholgebruik kan leiden tot een tekort aan B12.
  3. Er zijn meer en meer studies die adviseren dat de opname van vitamine B12 uit de voeding tussen 4 à 7 µg per dag zou moeten liggen. Rekening houdend met een gemiddelde absorptiefactor van 50% betekent dit dat minstens 8 µg vitamine B12 moet worden opgenomen per dag. Daarvoor komen in eerste instantie alle voedingsmiddelen met een gehalte vitamine B12 groter dan 2 µg/100g in aanmerking (zie de tabel) maar zuivelproducten, met een gehalte dat lager ligt dan 2µg/100g, leveren toch een hoge bijdrage daar ze door veel mensen veelvuldig en gespreid over de dag worden gebruikt (melk, kaas, yoghurt).
  4. De beperkende factor voor de opname van vitamine B12 bij gezonde personen is de hoeveelheid intrinsieke factor die per maaltijd wordt aangemaakt in de maag. Er treedt een verzadiging van de absorptie op bij ongeveer 2 µg vitamine B12 per maaltijd. Dit betekent dat het veel interessanter is om de consumptie van voedingsmiddelen, rijk aan vitamine B12, te spreiden over de loop van de dag dan ineens een grote hoeveelheid van een bepaald product te eten en dan voor de rest van de dag niets.
  5. Wanneer er vermoeden is van een tekort aan vitamine B12 (zie de symptomen), raadpleeg dan altijd uw arts. Hij/zij kan met kennis van zaken een onderzoek instellen, dat meestal bestaat uit een grondige bloedanalyse gekoppeld aan een onderzoek naar voorkomende symptomen en ongemakken. Wees zo duidelijk mogelijk naar de arts toe wat betreft uw ongemakken, want dit vergemakkelijkt de diagnose. Wanneer u bovendien bepaalde voedingssupplementen en/of medicatie neemt meldt dit steeds aan uw arts, want dit kan van belang zijn voor het stellen van de diagnose of het instellen van een therapie.
  6. Voedingssupplementen kunnen interessant zijn, vooral voor kwetsbare groepen. Meestal ligt het gehalte aan vitamine B12 op maximaal 3 µg/pil of tablet en het voordeel hiervan is dat ze ook door mensen die maagzuurremmers of histamine H2-receptorantagonisten nemen kunnen worden genomen, daar het vitamine B12 zich in vrije vorm bevindt en niet in de maag dient losgemaakt te worden van begeleidende eiwitten uit de voeding onder invloed van maagzuur en pepsine.

 

Keer terug naar Onze domeinen.         

 

Domein: 
Gezondheid en voeding
Auteur: 
Dr.Ir. Eric DE MAERTELEIRE
Uitgave PLU.IM Magazine: 
September 2014